 คอพอก (คอหอยพอกก็เรียก) หมายถึง อาการที่ต่อมธัยรอยด์ ตรงบริเวณคอหอยเกิดบวมโตผิดปกติ ทำให้คอโป่งเป็นลูกออกมาให้เห็นชัดเจน และสามารคลำได้เป็นก้อน โดยเฉพาะอย่างยิ่งเวลาผู้ป่วยทำท่ากลืนน้ำลาย ก้อนนี้จะขยับขึ้นลง ตามจังหวะการ กลืน
คอพอกสามารถแบ่งเป็น 2 จำพวกใหญ่ ๆ คือ คอพอกธรรมดา และคอพอกเป็นพิษ (121)
คอพอกธรรมดา มีสาเหตุที่สำคัญ ได้แก่
1. การขาดธาตุไอโอดีน ซึ่งมีมากในเกลือทะเลและอาหารทะเล จึงพบมากทางภาคเหนือและภาคอีสาน ในแถบที่เป็นที่ราบสูงหรือใกล้เขตภูเขา เมื่อร่างกายขาดธาตุไอโอดีน ก็เกิดการขาดฮอร์โมนธัยรอยด์ตามมา ทำให้ต่อมธัยรอยด์ถูกฮอร์โมนจากต่อมใต้สมอง (ที่คอยกระตุ้นให้ต่อมธัยรอยด์ดทำงาน) กระตุ้นจนมีขนาดโตขึ้น จนกลายเป็นคอพอก
ในหมู่บ้านบางแห่ง อาจมีคนเป็นคอพอกเกือบทั้งหมู่บ้าน จึงเรียกว่า คอพอกประจำถิ่น (Endemic goiter)
โดยทั่วไป เรามักถือว่า ในชุมชนใดมีผู้ที่เป็นคอพอกจากการขาดธาตุไอโอดีนเกิน 10 คนใน 100 คน ก็บอกได้ว่า ชุมชนนั้นมีคอพอกประจำถิ่นเกิดขึ้นแล้ว
2. การเปลี่ยนแปลงของร่างกาย มักพบในผู้หญิงที่เข้าสู่วัยรุ่น หรือกำลังตั้งครรภ์ ซึ่งร่างกายต้องการฮอร์โมนธัยรอยด์ (ไทร็อกซิน) มากขึ้น ต่อมธัยรอยด์จึงต้องทำงานมากกว่าธรรมดา ทำให้เกิดเป็นคอพอกโดยที่ไม่ได้มีการขาดธาตุไอโอดีนแต่อย่างไร เรียกว่า คอพอกสรีระ (Physiologic goiter)
3. จากผลของยา เช่น พีเอเอส (ย4.14), เอทิโอนาไมด์ (Ethio namide) ที่ใช้รักษาวัณโรค, เฟนิลบิวดาโซน (ย2.2) เป็นต้น
อาการ
ผู้ป่วยจะมีอาการคอโต (คอพอก) กว่าปกติ โดยไม่มีความผิดปกติอื่น ๆ (เช่น ไม่อ่อนเพลีย น้ำหนักไม่ลด ไม่เหนื่อยง่าย เป็นต้น)
แต่ถ้าก้อนโตมาก ๆ อาจทำให้หายใจลำบาก หรือกลืนลำบากได้
EZ-DJ Plus crak
การรักษา
1. คอพอกประจำถิ่น ให้กินเกลือไอโอดีน (เกลืออนามัย) หรือยาไอโอไดต์ (อาจเป็นชนิดเม็ดหรือชนิดน้ำ เช่น Lugol's solution) เป็นประจำ
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในผู้หญิงที่กำลังตั้งครรภ์หรือกำลังให้นมบุตร ควรได้รับการรักษาอย่างจริงจัง เพื่อป้องกันมิให้ลูกที่เกิดมามีภาวะขาดไอโอดีน กลายเป็นเด็กโง่ เป็นใบ้ หูหนวก ตัวเตี้ยแคระ ดังที่เรียกว่า เด็กเครติน (cretin)
ถ้าคอโตมาก ๆ หรือมีอาการหายใจหรือกลืนลำบาก อาจต้องรักษาด้วยการผ่าตัดเอาออก
2. คอพอกที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย ซึ่งพบในสาววัยรุ่นและหญิงตั้งครรภ์ โดยทั่วไปคอจะโตไม่มาก หรือแทบสังเกตไม่เห็น ก็ไม่ต้องให้การรักษาแต่อย่างไร จะยุบหายได้เองเมื่อพ้นระยะวัยรุ่นหรือหลังคลอด
แต่ถ้าคอโตมาก ควรให้ยาสกัดธัยรอยด์ (thyroid extract) หรือ เอลทร็อกซิน (Eltroxin) กินวันละครั้ง ๆ ละ 1-2 เม็ด ซึ่งอาจต้องกินนานเป็นปี ๆ อาจช่วยให้คอยุบได้
แต่ถ้าคอโตมาก ๆ อาจต้องรักษาด้วยการผ่าตัด
3. ในรายสงสัยเกิดจากยา ควรหยุดยาที่กิน หรือเปลี่ยนไปใช้ยาอื่นแทน ก็จะช่วยให้คอยุบหายไปได้เอง
ข้อแนะนำ
1. ทุกครั้งที่พบผู้ป่วยคอพอก ควรแยกให้ออกว่า เป็นคอพอกธรรมดาหรือคอพอกเป็นพิษ เพราะการรักษาต่างกัน โดยทั่วไป คอพอกธรรมดาจะไม่มีอาการผิดปกติของร่างกาย (ยกเว้นคอโต) ส่วนคอพอกเป็นพิษ จะมีอาการแสดงได้หลายอย่าง (ดูโรคที่ 121)
2. สำหรับผู้ป่วยที่เป็นคอพอกที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงของร่างกาย (ที่พบในหญิงตั้งครรภ์หรือหญิงวัยรุ่น) มักจะไม่มีอันตรายร้ายแรงแต่อย่างไร และจะยุบหายได้เอง จึงไม่ต้องกังวลใจ
3. เราสามารถป้องกันมิให้เป็นคอพอกที่เกิดจากการขาดธาตุไอโอดีนได้ ด้วยการกินอาหารทะเล หรือกินเกลือที่ผสมธาตุไอโอดีน (เกลืออนามัย)
4. ในหมู่บ้านที่มีปัญหาคอพอกประจำถิ่น (มีคนทีเป้นคอพอกจากการขาดธาตุไอโอดีนเกิน 10 คนใน 100 คน) ควรมีการรณรงค์ให้ใช้เกลืออนามัยกันทุกครัวเรือน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหญิงที่ตั้งครรภ์ หญิงที่ให้นมบุตร และเด็กเล็ก ๆ เพื่อป้องกันมิให้เด็ก ๆ กลายเป็นเด็กเครติน
|
